1845 (MİLADÎ) YILINA AİT CİZYE DEFTERLERİNE GÖRE SAFRANBOLU VE BARTIN KAZALARINDA VERGİ SİSTEMİ
AbstractOsmanlı Devleti, kendisinden önceki İslâm devletleri gibi siyasî, hukukî, iktisadî ve mâlî konularda İslam hukuku prensiplerine göre yönetilmiş bir devlettir. Vergi hukuku da yine aynı yapıya uygun olarak İslam hukukuna göre düzenlenmiş ve uygulanmıştır. Osmanlı hukuk literatüründe, klasik fıkıh kitapları içinde yer alan ve devlet müdahalesi olmaksızın fakihlerin içtihatlarıyla oluşan hukuka şer’î hukuk, padişahların emir ve fermanlarıyla oluşan hukuka da örfî hukuk adı verilmiştir. Temel itibariyle Osmanlı vergi sistemi, şer‘î ve örfî vergiler olmak üzere iki temel üzerine inşâ olunmuştur. Osmanlı vergi sisteminde, fakihler tarafından Kur’an, sünnet, icma ve kıyas dikkate alınarak belirlenen vergilere şer’i vergiler, devlet üst idarecilerinin emir ve fermanlarıyla belirlenen vergilere de örfî vergiler denilmiştir. Çalışmaya konu olan cizye vergisi, devlet tarafından can, namus ve mal güvenliğini sağlamak üzere gayri müslim tebaadan alınan şerî bir vergi türüdür. Bu tebliğ, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri’nde yer alan hicrî 1262-1263 (miladî 1845-1846) yıllarına ait Safranbolu ve Bartın kazalarının cizye defterlerinin vergi açısından analizini içermektedir. Önce bu cizye defterleri, gayr-i müslim tebaanın isimleri, yaşları, fizikî özellikleri ve ödedikleri vergiler yönünden incelenmiş, daha sonra bu defterlerdeki bilgilerin, yakın tarihlerde (1840) Safranbolu’da kaydı tutulan temettüat defterlerindeki bilgiler ile mukayesesi yapılmıştır. Böylece bu bölgedeki Müslüman ve gayr-i müslim tebaanın gelir ve buna bağlı olarak ödedikleri vergi miktarları itibariyle durumları sergilenmiştir. Safranbolu’da gayr-i müslimlerin iktisadî hayatlarını da yansıtan cizye defterlerinden yararlanan ilk çalışma olma özelliği taşıyan ve literatüre mütevazı bir katkı sunma amacı güden bu çalışmada, Osmanlı’nın Safranbolu ve Bartın kazalarında yaşayan Müslüman ve gayr-i müslim tebaanın ödedikleri vergiler itibariyle ticaret ve gelir yönünden aralarında bir farklılaşma olup olmadığı incelenmiştir. İçerdiği mâlî ve demografik zengin bilgiler ile cizye defterlerinden sosyal bilimlerin diğer alanlarında da istifade edilmesi önerilmiştir.