TÜKETİM TOPLUMLARINDA KENTSEL DÖNÜŞÜM PROJELERİNİN VE ÇEVRE-TOPLUM ANLAYIŞININ SOSYOLOJİK ANALİZİ
AbstractEN: Human being has always been in contact with the natural environment since being created. This situation was directly a side of the human life because human being is a part of the ecosystem. But the increase in the population, together with the development of technology, caused changes within the ecosystem. This case has to be considered in the human-nature relations and brings out the problem of how the unrenewable and unenhancable soil and its complementary parts which are air, water and plants, to be formed, or rather, should be formed, as balanced. Although numerous projects have recently been created under the name of “sustainable development”, it is seen that these studies are not enough to solve the increasing environmental problems. The most important reason of this is that; the human-nature relations are organized within the marketing system, so, this gives way to the well-known disagreement among the triple of “productivity”, “social justice” and “environmental protection” in the usage of the land. For example; in Turkey, the Building Law Code 3194 and the Municipality Law Code 5393, both aiming to form the urban areas, emphasize that the municipalities need to make studies arising the physical quality of the cities. Within this context, the urban envoriment which the recently popular urban transformation promises and the present socio-cultural change are compared and contrasted. This is the starting point of our paper in which we have examined, from the sociological point of view, numerous studies about the urban transformation and its environmental problems. This paper contains three parts. The first part gives a short background of human-environment relations and contains the conceptual frame in which these relations have developed. The second part is about the phase of the change from the understanding of the traditional “human centered environment” which comes out in the sociologial analysis and points to the effects of the environment on people and on society, to the understanding of “nature centered environment”. The third part analyses the relation between the enviroment and the society, which is not considered deeply in the urban transformation projects prepared by the centeral and the local administrations. These projects aim to build a civilization formed by healty societies sensitive to the environment but while doing this, they ignore the relation between the environment and the society in their construction of urban areas, the greatest consumption areas of people, and in the economic development models, and therefore is called “the lost ring”. So, the social transformation process created by the urban transformation projects in the consuming societies within the marketing economy has been brought out and the institutional and the theorotical subconstruction of the factors necessary to develop a healty, long term and successful sustainable development has been formed. TR: İnsanoğlu var olduğundan bu yana sürekli olarak doğal çevre ile etkileşim içerisinde olmuştur. Bu durum ilk zamanlar ekosistemin bir parçası olan insanlar açısından yaşama faaliyetlerinin doğrudan parçası olmuştur. Ancak artan nüfus, gelişen teknoloji ile birlikte ekosistem içerisinde değişikliklere neden olmuştur. Doğa-insan ilişkileri içerisinde düşünülmesi gereken bu olgu, bir yandan doğanın yeniden yaratılamayan veya çoğaltılamayan toprağın, öte yandan hava, su bitki örtüsüyle toprağın tamamlayıcı unsurlarının nasıl bir denge içerisinde biçimleneceği veya biçimlenmesi gerektiği sorununu ortaya çıkarmaktadır. Son zamanlarda çevreyle ilgili artan sorunları giderebilmek için sürdürülebilir kalkınma/gelişme adı altında birçok projeler geliştirilmesine rağmen, çalışmaların yetersiz kaldığı gözlenmektedir. Bunun en önemli nedeni ise insan-doğa ilişkilerinin pazar mekanizması içerisinde düzenlenmesi arazi kullanmada verimlilik-sosyal adalet-çevre korunması üçlüsündeki bilinen çelişkiyi doğurmasıdır. Örneğin, Türkiye’de kentsel alanları şekillendiren 3194 sayılı imar kanunun ile ortak amaçları olan 5393 sayılı Belediye Kanunu’nda, belediyelerin kentsel fiziki kalitenin yüksek değerlerde olmasına yönelik çalışmalar yapması gerektiği vurgulanmıştır. Bu kapsamda günümüzde yoğun gündem konusu olan kentsel dönüşümün vadettiği kentsel çevre ile mevcut olan sosyal-kültürel değişim karşılaştırılmalı olarak ele alınmıştır. Bu noktadan hareketle kentsel dönüşüm ve çevre sorunlarıyla ilgili şimdiye kadar yapılan birçok çalışmayı sosyolojik açıdan değerlendirdiğimiz makale üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, insan-çevre ilişkilerinin kısa bir tarihi, bu ilişkilerin geliştiği kavramsal çerçeveyi kapsamaktadır. İkinci bölümde, sosyolojik analizlerde ortaya çıkan, insan ve toplum üzerine çevre etmenlerinin etkisinin de vurgulanmaya başlamasını sağlayan geleneksel “insan merkezli çevre anlayışından”, “doğa merkezli çevre anlayışına” geçiş süreci üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise yoğun gündem konusu olan kentsel dönüşüm projelerinin, çevreye duyarlı sağlıklı toplumların olduğu bir medeniyet inşası sürecinde, merkezi idare ve yerel idarelerin insanların en büyük tüketim mekanı olan kentsel alan yapılanmalarıyla birlikte ekonomik kalkınma modellerinde göz ardı edilen ve “kayıp halka” olarak tanımladığımız çevre ve toplum ilişkisi analiz edilmiştir. Böylelikle pazar ekonomisi içerisinde gelişen tüketim toplumlarında kentsel dönüşüm projelerinin yaratmış olduğu sosyal değişim süreci ortaya koyularak, sağlıklı uzun vadeli, başarılı bir sürdürülebilir çevre modelinin gelişmesi için gerekli olan faktörlerin kurumsal ve teorik alt yapısı oluşturulmuştur.