Karagöz Müziğinin Tiplemeler Üzerinden İncelenmesi*
AbstractKaragöz oyununun yüzyıllar boyunca, tipik İstanbul mahallesini karikatürize eden bir ayna olarak Osmanlı toplumunu yansıtması kadar, iki boyutlu tasvirler ve perde aracılığıyla izleyiciyle kurduğu etkileşim de dikkat çekicidir. Az malzeme ile çok işleve sahip Karagöz, toplumsal hicvi de perdeye indirgeyebilmiş, padişahlar da dahil olmak üzere istediği her kişiyi diline dolayabilmiştir. Bu dokunulmazlığın kazanılmasında tip boyutundaki kişilerin önemli bir işlevi olmuş, oyunun ifade alanları genişlemiştir. Geçmiş ve gelecekleri olmayan, karakter gelişimleri göstermeyen soyutlanmış tiplemeler, mahalle gerçeği adı altında toplumsal gerçeklerin sergilenmesi noktasında özel bir konumdadırlar. Belli bir zamana oturtulmayan ve kişilikleri silinmiş tiplemeler aracılığıyla seyircide eleştirilen kişi ya da olayın uzakta olduğu düşüncesi oluşturulabilmiş, böylece ele alınan konular soyutlanmış tiplemelerin diyalogları ile rahat bir şekilde hicvedilebilmiştir. Farklı kültürel etkileşimlere açık yapısıyla Karagöz, gerek konuları ve tiplemeleri gerekse zengin müzik repertuvarıyla özgün bir türe dönüşerek varlığını son dönemlere kadar devam ettirmiştir. Karagöz perdesindeki yerel ve dinsel çeşitlilik repertuvara da yansımış, dinamik yapısına uygun bir özellik kazanmıştır. Hayâl şarkısı olarak adlandırılan eserler tiplemelerin özelliklerine göre seçilmiş; eserlerin sözleri, melodik ve ritmik yapısı ile tiplemelere göndermeler yapılması amaçlanmıştır. Tiplemelere göndermeler yapması için seçilen, karakterlerle özdeşleşmiş Karagöz repertuvarı çalışmanın inceleme konusudur. Çalışma ile repertuvardaki eserlerin formları, sözleri, melodik ve ritmik yapıları ile tiplemeler arasında ilişkinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu çalışmanın sonucunda Karagöz repertuvarındaki Türk makam müziğinin klâsik eserleri, Anadolu ve Rumeli türküleri, tavşanca, köçekçe ve oyun havaları, Arapça ve Yahudice güfteli şarkılar, Avrupa kaynaklı müzik formlarının yanı sıra Çingene şarkılarının perdede özdeşleştiği tiplemelerle arasındaki ilişkiler ortaya konmaya çalışılacaktır.